Techniczne aspekty współpracy cywilno-wojskowej

[Tadeusz Lemańczyk]

Czy analizując koncepcję studiów podyplomowych Współpraca cywilno-wojskowa realizowanych w Akademii Obrony Narodowej ( http://aon.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id... ), włącznie z ich obecnym PLANEM STUDIÓW ( http://aon.edu.pl/files/Strona%20glowna/dokumenty_glowna/pl_stu_CIM... ), dochodzicie do tego samego co i ja wniosku, że jedynym technicznym aspektem tych studiów jest, jak na razie, wykorzystywanie w nich elementów kształcenia na odległość – ADL (Advanced Distributed Learning)? Czyżby zatem w naszym pionierskim kierunku studiów Inżynieria bezpieczeństwa był to kolejny ich fragment oczekujący z naszej strony na utechnicznienie? Jakie widzielibyście priorytety w tym zakresie? Czy powinny być to przede wszystkim techniczne narzędzia komunikacji tej współpracy cywilno-wojskowej, a także translacja maszynowa tam, gdzie ta współpraca cywilno-wojskowa przekracza granice naszego kraju?

[Ewelina]

Zgadzam się z wypowiedzią Pana Doktora na temat technicznych aspektów współpracy cywilno-wojskowej występujących w nauczaniu w Akademii Obrony Narodowej (http://aon.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id... ). Wykorzystuje się w niej elementy tj. kształcenia na odległość – Advanced Distributed Learning (ADL).
Nawiązując do dalszych pytań Pana Doktora mogę stwierdzić, że te techniczne aspekty przydadzą się nam w naszym kształceniu, ponieważ każdy z nas powinien wiedzieć chociażby małą ilość na ten temat wiadomości. Współpracę cywilno-wojskową używa się w ramach struktur NATO, służący określeniu strategii, zakładającej współpracę sił wojskowych z organami władzy cywilnej w ramach prowadzonych operacji.
Strategia CIMIC przejawia się m.in. w operacjach prowadzonych w ramach planowania obrony cywilnej w sytuacji zagrożeń (CEP) oraz wsparcia przez państwo-gospodarza (HNS).
Współpraca cywilno – wojskowa (CIMIC) jest to nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów pomiędzy dowódcami sojuszniczymi i narodowymi a narodowymi organami władzy (wojskowymi i cywilnymi) oraz ludnością cywilną na obszarze prowadzenia operacji lub na obszarze gdzie jest planowane rozmieszczenie sił wojskowych w zakresie czynników społecznych, politycznych, kulturowych, ekonomicznych, środowiskowych oraz humanitarnych. Współpraca ta, obejmuje także dokonywanie uzgodnień z organizacjami międzynarodowymi i krajowymi, rządowymi i pozarządowymi działającymi na obszarze prowadzenia operacji, lub gdzie taka operacja jest planowana.
Celem CIMIC jest zmniejszenie negatywnego wpływu, jakie środowisko cywilne może wywierać na prowadzoną operację oraz ustanowienie i utrzymanie pełnego współdziałania sił wojskowych z lokalną ludnością i instytucjami pozamilitarnymi. Podczas planowania, przygotowania i prowadzenia operacji dowódcy wszystkich szczebli powinni uwzględniać wszystkie aspekty środowiska cywilnego mogące mieć wpływ na prowadzenie działań. (http://pl.wikipedia.org/wiki/CIMIC )

[Michał Ozimek]

Ja póki co nie zopiniuję tego czy jedynym technicznym aspektem ów studiów jest kształcenie na odległość. Chciałbym zwrócić uwagę na przedmiot Logistyczno – ekonomiczne aspekty operacji reagowania kryzysowego. Zainteresowała mnie zawarta w nazwie logistyka. Nie mogłem znaleźć opisu tego przedmiotu, dlatego też nie mogę jednogłośnie stwierdzić czy ten przedmiot nie posiada jakichś technicznych aspektów. Przypomnę tylko, że nasz wydział kształci studentów na kierunku logistyka ( http://www.fcm.put.poznan.pl/platon/studia/planyStudiow/kierunek/LG... i tam też już na pierwszym semestrze pojawia się przedmiot logistyka (http://www.fcm.put.poznan.pl/platon/files/opisyPrzedmiotow/lg_dzi/1... ). Jak widać tu opis nie jest obszerny i trudno powiedzieć jednoznacznie czy taki opis przedmiotu pasowałby jako część opisu do przedmiotu studiowanego na Akademi Obrony Narodowej w ramach kierunku Współpraca cywilno- wojskowa.
Jeżeli chcielibyśmy "utechnicznić" dany kierunek studiów, to wydaje mi się, że powinniśmy zwrócić uwagę właśnie na problem komunikacji przy tej komunikacji cywilno-wojskowej. Komunikacja w tym zakresie wydaje mi się być najważniejsza, ponieważ dane o planowaniu obrony cywilnej w przypadku zagrożenia są danymi ściśle tajnymi, a informacje takie nie mogą być przekazywane „pocztą” w kopercie z napisem „ściśle tajne” ( http://i.wp.pl/a/f/jpeg/22493/koperta-sekret-tajemnica-szpieg-papie... ). Odbiegając od tego humorystycznego stwierdzenia chciałbym naprowadzić pozostałych na tor rozważań, o tym w jaki sposób powinny takie dany być przekazywane ich odbiorcom?

[Tadeusz Lemańczyk]

Panie Michale, dzięki formule kształcenia na odległość mogę nie czekać do następnych zajęć z przyznaniem Panu racji co do metod przesyłania tych kopert. Jedną z wypróbowanych metod jest przesyłanie tych kopert wykorzystując w tym celu uzbrojonego przedstawiciela służb mundurowych na motocyklu, co bardzo dobrze widać na załączonym wideo ( http://fedcba.ning.com/video/thedayofthejackalmail-1 ).

[Daniel Linka]

Nawiązując do Twojego pytania Michał, odwieczny problem stanowi zabezpieczenie informacji przed nieupoważnionym dostępem, najpowszechniejszą metodą ukrywania informacji tajnych jest ich szyfrowanie. Szyfr jest metodą utajnionego zapisywania, w której tekst jawny (lub otwarty) jest przekształcany w tekst zaszyfrowany (zwany inaczej kryptogramem). Informacja przesyłana kanałami transmisyjnymi jest narażona na podsłuch bierny, stanowiący zagrożenie dla poufności, oraz na podsłuch aktywny, zagrażający autentyczności danych. Ustawa o ochronie informacji niejawnych (http://www.iniejawna.pl/przyciski/ustawa.html ) nakazuje stosowanie metod kryptograficznych oraz odpowiednich środków ochrony w systemach i sieciach teleinformatycznych w zależności od klauzuli przesyłanych/przechowywanych informacji (zastrzeżone, poufne, tajne, ściśle tajne - tzw. informacje klasyfikowane). Owe odpowiednie środki to między innymi fizyczne oddzielenie sieci od Internetu, wydzielone pomieszczenia, stosowanie urządzeń o obniżonym poziomie emisji elektromagnetycznej. Istnieje także lista środków ochrony kryptograficznej posiadających certyfikaty jednostki certyfikującej DBTI ABW (http://www.iniejawna.pl/pomoce/szyfr.html ).
Należy pamiętać także jak ważnym aspektem jest zapewnienie bezpieczeństwa kryptograficznego w tym celu stosuje się algorytmy utajnienia dla wybranych terminali komunikacyjnych; koncepcje systemu generacji i dystrybucji kluczy; metody i kryteria oceny mocy zabezpieczeń kryptograficznych (krypto analiza). Następną ważną rzeczą jest bezpieczeństwo transmisji w tym celu opracowano chociażby metody planowania falowego w wąsko i szerokopasmowych sieciach łączności pola walki; model wokoderowego aparatu telefonicznego z utajnieniem; koncepcję sieci łączności wykorzystujących emisję z widmem rozproszonym(http://www.ist-world.org/ProjectDetails.aspx?ProjectId=3b132c21889b... )
Możliwość przekazu informacji tajnych daje nam również Steganologia- jest to pojęcie jest obejmujące dwie dziedziny naukowe: steganografię i steganoanalizę. Steganografia jest dziedziną nauki zajmującą się ochroną informacji nie poprzez zaszyfrowanie jej treści, czym zajmuje się kryptografia, a poprzez zamaskowanie samego faktu istnienia cennej informacji w innej, nie posiadającej dużej wartości. Techniki steganograficzne umożliwiają, np. ukrycie poufnego tekstu w publicznie dostępnym obrazie lub ukrycie tajnej i wartościowej wiadomości tekstowej w innym tekście jawnym. Steganoanaliza jest dziedziną steganologii stojącą w opozycji do steganografii, ponieważ zajmuje się nie sankcjonowanym odszukiwaniem i odczytem cennej informacji, ukrytej metodami steganograficznymi.
Techniki zabezpieczania tajnych wiadomości poprzez ukrywanie informacji można podzielić na kilka podstawowych grup:
a) Ukryte kanały stosowane są w kontekście wielopoziomowych systemów zabezpieczeń jako kanały komunikacji.
b) Łączność anonimowa polega na ukryciu kontekstu przekazywanej wiadomości, np. poprzez ukrycie nadawcy i odbiorcy wiadomości.
c) Łączność specjalna tworzona jest w celu zapewnienia wysokiego poziomu niezawodności oraz bezpieczeństwa. Do tego rodzaju łączności można zaliczyć wojskowe systemy radiokomunikacyjne wykorzystujące modulację metodą rozproszonego widma.
d) Steganografia dzieli się na:
• steganografia lingwistyczna - nie wykorzystuje żadnych specjalnych środków technicznych do ukrycia informacji; polega na ukrywaniu tekstu w tekście.
• steganografia techniczna obejmuje wszystkie metody steganograficzne wykorzystujące myśl techniczną np. przetwarzanie komputerowe obrazu.

Istnieją także metod steganograficzne polegających na modyfikacji nośnika:
• metody substytucji - polegające na podmianie na sekretną wiadomość nadmiarowych danych nośnika.
• metody transformacyjne - polegają na przetransformowaniu sygnału dźwiękowego lub obrazu do przestrzeni falowej i dołączaniu informacji poprzez modyfikację współczynników transformacji.
• metody rozproszonego widma - rozpraszanie poufnych danych podczas ich ukrywania.
• metody statystyczne - wykorzystują modyfikacje właściwości statystycznych nośnika.
• metody zniekształceniowe - do odczytu poufnej wiadomości stosuje się porównanie nośnika oryginalnego i zniekształconego.
• metody generacji nośnika - tajna informacja dołączana jest w procesie tworzenia samego nośnika(http://cs.pollub.pl/~copy/pdfs/_21_25_n5.pdf ).

Przedstawiony zarys pokazuje jedynie dwie metody ukrywania poufnej i cennej informacji, pierwsza z nich to szyfrowanie w której tekst jawny jest przekształcony w kryptogram. Druga z metod to ukrywanie poufnej i cennej informacji w innej informacji jawnej(steganografia). Jakie inne metody można by jeszcze zastosować w celu zapewnienia bezpieczeństwa przekazywanych informacji? Waszym zdaniem która z nich jest najskuteczniejsza?

[Michał Ozimek]

Przytoczone przez Daniela metody szyfrowania danych wydają mi się dość nieaktualne, chociażby z tego względu, że już w latach dzieciństwa na „amerykańskich” filmach widzieliśmy różne sposoby ukrywania danych poprzez ich szyfrowanie. Przypomnę również o Enigmie (http://pl.wikipedia.org/wiki/Enigma ), która szyfrowała rozkazy służb państwowych i wywiadowczych Niemiec podczas II wojny światowej. Zwróćmy zatem uwagę na to, że ponad 50 lat temu szyfrowaliśmy już dane, używając maszyn elektromechanicznych.

Wydawało by się, że w tej dziedzinie postęp polegał jedynie na ulepszaniu tego szyfrowania. Chciałbym jednak zwrócić uwagę na zeszłoroczną informację o tym, że IBM (http://www.ibm.com/us/en/ ) zaprojektował nową jak dotąd metodę ukrywania poufnych danych (http://www.mspstandard.pl/news/347566/Nowa.metoda.ukrywania.poufnyc... ).
Oprogramowanie zaprojektowane przez IBM wykorzystuje system OCR (Optical Character Recognition) (http://pl.wikipedia.org/wiki/OCR ) oraz screen scraping (http://pl.wikipedia.org/wiki/Screen_scraping ).

(…)MAGEN przechwytuje informacje przed wyświetleniem ich na ekranie (screen scraping), analizuje zwartość ekranu i następnie maskuje te szczegóły, które powinny być ukryte przed osobą, która jest zalogowana. Główna nowość tej metody polega na skonstruowaniu pojedynczego systemu, który obsługuje cały zakres scenariuszy w sposób scentralizowany i zunifikowany.

System traktuje ekran z informacją jak obraz i wykorzystuje technikę OCR do identyfikacji elementów zdefiniowanych jako poufne. Po zidentyfikowaniu na ekranie elementu, który powinien być ukryty, zakrywany jest on danymi maskującymi - bez zmiany czy przetwarzania właściwych danych.

Użytkownik może ustawiać reguły maskowania określające elementy ekranu podlegające ukryciu i reguły te mogą być definiowane w odniesieniu do struktury ekranu lub aplikacji, a także roli użytkownika, określającej poziom jego dostępu do informacji poufnych.(…).

Sądzę, że rozwijanie i doskonalenie znanych już technik jest dobrym rozwiązaniem, lecz lepszym jest tworzenie czegoś nowego, czegoś JESZCZE nie znanego ludziom łamiącym zabezpieczenia.
Dlatego na zadane przez Daniela pytanie: Waszym zdaniem która z nich jest najskuteczniejsza? Odpowiem, że ta „najnowsza”.

[Marek Niedziałkowski]

Jeżeli chodzi o metody bezpiecznego przekazywania informacji, to wydaje mi się, że moi przedmówcy powiedzieli wystarczająco na ten temat, ale…

Wgłębiając się w ten temat, postanowiłem „podejść” go od drugiej strony, tj. nie od strony technicznej, a organizacyjnej. Chcę udowodnić, że nawet najlepszy system nie zadziała, jeżeli cała „otoczka” - czyli umiejętne połączenie przedsięwzięć z dziedziny organizacji, polityki kadrowej i zarządzania - nie będzie działać poprawnie.

„Proces organizacji ochrony sieci teleinformatycznych i zapewnienie bezpieczeństwa przesyłanej informacji zgodnie z przyjętą polityką bezpieczeństwa resortu obrony narodowej muszą być realizowane równolegle na wszystkich etapach planowania, a następnie wdrażania systemu, nie wyłączając z tego procesu eksploatacji.
Jeśli zatem planowana wojskowa sieć telekomunikacyjna w swoim zamyśle ma zapewnić przesyłanie informacji klasyfikowanych (niejawnych), organizator sieci powinien przeprowadzić analizę ryzyka w odniesieniu do infrastruktury sieci oraz wszystkich elementów i urządzeń, w których może zaistnieć prawdopodobieństwo niekontrolowanego lub nieautoryzowanego „ulotu” informacji podlegającej ochronie. Jest to nic innego jak analiza zagrożeń dla bezpieczeństwa informacji wytwarzanych, przetwarzanych, przesyłanych i przechowywanych w wojskowych sieciach teleinformatycznych, która powinna uwzględniać wszelkie możliwe warunki eksploatacji sieci, począwszy od okresu pokoju, aż do warunków ekstremalnych – wojny i prowadzenia działań bojowych.”

Nie chcę tu przytaczać ilości możliwych zagrożeń, oraz sposobów zapewnienia bezpieczeństwa wiadomości, ponieważ długość posta byłaby odstraszająca dla „przechodniów”, a przecież zależy nam na wzajemnym zainteresowaniu. Dlatego chętnym polecam stronę: http://www.bbn.gov.pl/download.php?s=1&id=1002 , z której to głównie czerpałem inspirację. Jest ona poświęcona konkretnie wojskowym sieciom teleinformacyjnym, ale uważam, że większość poruszonych tam tematów dotyczy postępowania z każdym innym przekazem wiadomości.

Zastanawiałem się nad zdaniem, które znajduje się na stronie 70. I czy również i według Was, można zauważyć, że obecnie ciężar gatunkowy ochrony i bezpieczeństwa informacji przesuwa się z sektora polityczno-militarnego do sektora gospodarczego?

[Tadeusz Lemańczyk]

Pani Anno, Pani wzmianka o Wojskowej Akademii Technicznej każe mi przypomnieć punkt startowy niniejszego wątku dyskusyjnego. Jest nim koncepcja studiów podyplomowych Współpraca cywilno-wojskowa. Czyżbyśmy w wojsku mieli mieć do czynienia z podobnie ułomną sytuacją, jak w życiu cywilnym? W uczelniach humanistycznych są realizowane dwa kierunki studiów związane z bezpieczeństwem: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo wewnętrzne. Czy, w celu przygotowania do obsługi technicznego aspektu obu tych obszarów, ich studenci powinni studiować dodatkowo inżynierię bezpieczeństwa (pod warunkiem, że ta z kolei nie będzie się sprowadzała li tylko i wyłącznie do inżynierii bezpieczeństwa pracy)? A może omawiane studia podyplomowe są przeznaczone wyłącznie dla absolwentów WAT-u, którzy aspekt techniczny współpracy cywilno-wojskowej mają już w przysłowiowym "małym paluszku", a do AON-u przychodzą tylko w celu przyswojenia sobie humanistycznych aspektów tego ważnego obszaru działania? Co o tym sądzicie?

[Michał Ozimek]

Być może i właśnie takie jest główne założenie Akademii Obrony Narodowej by na omawiane studia podyplomowe zgłaszali się inżynierowie, których celem jest (…) pogłębienie wiedzy o planowaniu i organizowaniu działań w środowisku cywilno – wojskowym, kształtowanie umiejętności rozwiązywania problemów zarządzania cywilnymi i wojskowymi organizacjami w trakcie realizacji zadań w działaniach na rzecz pokoju pod auspicjami organizacji międzynarodowych np.: ONZ, UE, NATO, OBWE.( http://aon.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id... ).
Co do studentów studiujących zarówno bezpieczeństwo narodowe jak i bezpieczeństwo wewnętrzne chciałbym przypomnieć dyskusję prowadzoną w ubiegłym semestrze ( http://groups.yahoo.com/group/yahoo-cls-europeaninformationsociety/... ) tam zastanawialiśmy się nad Techniką w służbie zarządzania kryzysowego, niestety analiza, którą wówczas przeprowadziłem i umieściłem w sieci jest już dziś niedostępna. Jednak możemy obejść się bez niej spoglądając na http://www.bip.nauka.gov.pl/_gAllery/22/08/2208/10_bezpieczenstwo_n... i na http://www.bip.nauka.gov.pl/_gAllery/23/28/2328/11_bezpieczenstwo_w... oraz http://www.bip.nauka.gov.pl/_gAllery/23/65/2365/48_inzynieria_bezpi... by porównać podane kierunki studiów i odpowiedzieć na pytanie „Czy, w celu przygotowania do obsługi technicznego aspektu obu tych obszarów, ich studenci powinni studiować dodatkowo inżynierię bezpieczeństwa (pod warunkiem, że ta z kolei nie będzie się sprowadzała li tylko i wyłącznie do inżynierii bezpieczeństwa pracy)?”
- Moim zdaniem bezpieczeństwo narodowe i wewnętrzne wymagają „utechnicznia” i wydaje mi się również, że właśnie kierunek Inżynieria bezpieczeństwa spełnił by się w roli dopełnienia. Tak jak wcześniej Ania pisała technika rozwija się dzięki działaniom wojskowym, dlatego właśnie kadra eksploatująca nowoczesne, wojskowe wynalazki powinna posiadać wiedzę z zakresu techniki (tak by radzić sobie samodzielnie z problemami technicznymi bez pomocy specjalistów http://www.humorpage.pl/obrazki/k/595_kon_zaglada_pod_maske_samocho... :-)), a tę gwarantuje Inżynieria bezpieczeństwa – nie pracy ;]

[Tadeusz Lemańczyk]

"niestety analiza, którą wówczas przeprowadziłem i umieściłem w sieci jest już dziś niedostępna"

A pod jakim adresem internetowym powinna być dostępna? Podanie tego adresu znacznie ułatwiłoby dociekanie przyczyn tej niedostępności.

[Michał Ozimek]

Umieściłem ją na http://www.rapidshare.com/ , nie pomyślawszy wtedy, że pliki tam umieszczone po pewnym okresie są usuwane. Dokładny odnośnik- http://rapidshare.com/files/241467821/bezpinfnbbwib.pdf.html .
A tu odnośnik do wiadomości - http://groups.yahoo.com/group/yahoo-cls-europeaninformationsociety/...

[Olga Widła]

Współpraca cywilno-wojskowa jest bardzo ważna.  Może być realizowana  jako całokształt przedsięwzięć podejmowanych przez środowiska cywilne z udziałem sił zbrojnych lub jako działania podejmowane przez siły zbrojne, w których przewiduje się udział środowisk oraz sił i środków cywilnych. Dotyczy to zarówno działań w podczas pokoju, jak i w czasie kryzysu oraz wojny.

Wojsko jest przygotowywane i szkolone przede wszystkim do działań zbrojnych. W tych działaniach jednak musi być wspierane przez wysiłki struktur cywilnych. Dlatego należy wypracować wspólny doktrynę współpracy. Do niedawna za współpracę cywilną w NATO uważano, że współpraca ta polega na przygotowaniu poszczególnych odrębnych planów wspierania operacji militarnych z zasobów cywilnych. Głównie na wykorzystaniu transportu cywilnego do przerzutu wojsk i sprzętu militarnego.

„Obecnie planowanie cywilne rozumie się szerzej – jako zespół działań mających na celu koordynację procesów planistycznych w państwach członkowskich sojuszu, tak aby zapewnić jak najbardziej skuteczne wykorzystanie cywilnych zasobów do wspierania i osiągania strategicznych celów NATO.” http://www.obrona-cywilna.pl/artykul.html?id_artykul=153

Również Unia Europejska zainteresowała się tą kwestią. 23 listopada 2010 przyjęła rezolucję w sprawie współpracy cywilno-wojskowej i rozwoju potencjału cywilno-wojskowego

Jest ona podzielona na kilka aspektów. Są to:

a) Poprawa koordynacji cywilno-wojskowej

b) Poziom strategiczny –działania polityczno-strategiczne

c) Poziom operacyjny-planowanie operacyjne

d) Budowanie potencjału cywilnego i wojskowego UE

e) Zapewnienie personelu dla misji –zwiększenie liczby personelu na misjach

f) Szkolenia-zapewnienie członkom misji odpowiednich szkoleń przed rozpoczęciem misji

g) Sprawne finansowanie-szybkie udostępnianie środków finansowych na misje cywilne

h) Instrumenty zarządzania kryzysowego-koncepcja zintegrowanych jednostek policji, wykorzystanie europejskich sił żandarmerii

i) Zapewnienie środków na kompleksowe zarządzanie kryzysowe

j) Badania naukowe i technologie-koordynacja i pobudzenie inwestycji w technologie

k) Szybkie dostawy sprzętu-zapewnienie natychmiastowej dostępności całego sprzętu potrzebnego do szybkich działań cywilnych lub wojskowych w sytuacjach kryzysowych

l) Współpraca międzynarodowa-postępy w obszarze wspólnego gromadzenia zasobów i dzielenia się nimi

m) Partnerstwo UE – ONZ-wnoszenie wkładu w misje ONZ przez państwa członkowskie

n) Partnerstwo UE – NATO-poparcie dla ściślejszej współpracy UE-NATO

o) Partnerstwo UE – OBWE – Unia Afrykańska-potrzebę ściślejszej współpracy między UE i OBWE oraz między UE i Unią Afrykańską

To tylko część ustaleń i zaleceń zawartych w rezolucji. Ciekawych-odsyłam do całej treści http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference...

[Eliza Sochacka]

Chcąc wypowiedzieć się na podany temat sięgnęłam do przytoczonego w temacie linku, który niestety jest już niedostępny, tak więc i nie mogę się do niego odnieść.

Przeczytawszy dotychczasowe komentarze doszłam do wniosku, iż w planie tych studiów zostały uwzględnione raptem dwa przedmioty dot. technicznego spojrzenia na aspekty współpracy cywilno-wojskowej. Mimo, iż studia podyplomowe są dostępne dla wszystkich osób z wykształceniem wyższym (def. studia podyplomowe – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Studia_podyplomowe] ) to, tak jak i na naszej uczelni, są one stworzone z myślą o absolwentach danej uczelni, którzy chcą się doskonalić w związku z zawężonym działem dziedziny, w której już są wykształceni. Tak i w Akademii Obrony Narodowej sądzę, iż miała to być kontynuacja przede wszystkim dla kierunku Bezpieczeństwo Narodowe, które zapewne w swoim harmonogramie studiów ma więcej tematów dotyczących technicznych aspektów współpracy cywilno-wojskowej. Dlatego też nie ma potrzeby ponownie przerabiać tych samych tematów. Z pewnością osoby, które pokuszą się o dalsze rozszerzanie swojej wiedzy np. w zakresie współpracy cywilno-wojskowej będą miały wiedzę z tego zakresu. Poza tym nie wiem czy zostało dostrzeżone to, że w AON w procesie rekrutacji może wystąpić rozmowa kwalifikacyjna, a skoro tak na pewno nie zostają przyjęte osoby niekompetentne, niemające pojęcia na temat bezpieczeństwa, w końcu to Akademia Obrony Narodowej, a obrona narodowa to poważny temat.

Spoglądając na rozpiskę naszych przedmiotów, też nie jesteśmy w stanie stwierdzić po nazwach zajęć, które będą typowo techniczne. I tak poza ogólnymi przedmiotami występującymi na wszystkich wydziałach Politechniki, reszta nazw naszych zajęć nie zawsze brzmi technicznie, a prowadzona jest, w większości, z wykształconymi w tym kierunku wykładowcami, którzy przykładają szczególną wagę do technicznego spojrzenia na aspekty problemu.

Na podsumowanie ponownie mogę stwierdzić, że studia mają tylko zasygnalizować potrzebę zapoznania się z tematem, zainteresować, a to student ma się zapoznać i dogłębnie przeanalizować temat.